24 Aralık 2012 Pazartesi

Deniz Haritaları


DENİZ HARİTALARI
Vardiya kaptanının eli-kolu, pusla ve haritadır. Pusla, seyri yönlendirir; haritaysa seyre bilinirlik
kazandırır.
Harita, yeryüzünün ya da bir parçasının kağıda iz düşürülmüş şeklidir. Haritaların denizde seyri kolaylaştırmak amacıyla kullanılan türü, deniz haritasıdır. Deniz haritalarında burun, kerempe1, yalı, sığla2, akıntı, fener, şamandıra, kıyı deniz derinliği (iskandil) vb. bilgiler bulunur.

Deniz haritaları iki türlüdür:
1. Seyir haritaları3,
2. Yardımcı haritalar.
Seyir haritaları, üzerinde mesafe ölçülebilen ve rota çizilebilen haritalardır. Markator izdüşümüyle çizilirler. Markator izdüşümü rota çizme ve mesafe ölçme olanağı verdiğinden seyirde en çok  arkator izdüşümlü haritalar kullanılır. Seyir haritaları gösterdikleri seyir bölgesinin ölçeğine göre de üç çeşit olurlar:
1. Ana haritalar,
2. Parça haritalar,
3. Portolonlar (Planlar).

Ana haritalar, ana denizleri gösterir. Atlas Okyanusu haritası. Büyük Okyanus, Akdeniz haritası vb. ana haritalara örnektir. Bu haritaların ölçekleri, diğer tür seyir haritalarına göre küçüktür. Bu yüzden seyir için ayrıntılı bilgi vermezler. Ama parça haritalara göre daha geniş bir bölgeyi gösterirler. Parça haritalar, Bir seyir bölgesi için ayrıntılı bilgi içeren büyük ölçekli haritalardır. Ana denizleri parçalar halinde gösterirler. Ana haritalara göre daha dar bölgeleri kapsarlar. Örneğin, Marmara Denizine ait parça haritalar böylesi harita türünün örnekleridir. Parça haritalar da, genel parça haritalar, yerel parça haritalar diye iki biçimde bölümlendirilebilir. Bu ayrım, bilgi ayrıntısı yönündendir. Örneğin, Kuzey Ege Denizi haritası genel parça haritayı belirlerken, bu yöreyle ilişkili bütünleyici haritalar yerel parça haritaları oluşturur. Portolon (plan) ise, liman, ırmak ağzı, haliç, kanal gibi küçük bölgeleri gösteren büyük ölçekli haritadır. Seyir bölgesine ilişkin en ayrıntılı bilgileri içler. Portolonlar nomonik izdüşümüyle çizilir. Nomonik izdüşümünde meridyenler kutuplara doğru yakınsayan doğrular şeklindedir; paralellerse yay biçiminde. Portolonların gösterdiği alan çok-dardır. Bir liman, liman ağzı ya da liman çevresi gösterilir. Bu yüzden paralel ve meridyenlerin doğrusallıklarını yitirme miktarı denebilir ki, önemsenmeyecek kadardır. Bu nedenle, portolonlar nomonik izdüşümüyle çizilirler. Zaten portolonlardaki mirenge noktası izdüşümünün Nomonik olduğunun belirtisidir. Portolonlarda uzaklık (mesafe), ya mesafe ölçeğinde (kenarında) verilir; ya da haritanın alt tarafında ayrı bir mesafe ölçeği düzenlenir. Yardımcı haritalar, doğrudan seyir için kullanılmayan haritalardır. Vardiya kaptanına belli konularda yardımcı olurlar. Manyetik alan haritaları, manyetik sapma (tabii inhiraf) haritaları, buz haritaları, rota haritaları, akıntı haritaları, oşinografik haritalar, Nomonik haritalar vb. yardımcı haritalara örnek gösterilebilir. Harita ölçeği,yeryüzünün bir parçasının ne oranda küçültülerek iz düşürüldüğünü gösterir. Örneğin, 1:50.000 ölçekli bir haritada her l cm uzunluk gerçekte (yani, yeryüzünde) 50.000 cm veya 500 metreyi gösterir. Buysa, o haritanın, ait olduğu seyir bölgesini 50.000 kere küçülttüğü anlamındadır. Ölçek, deniz haritalarında haritanın ayrıntı simgesidir. Ölçek büyüdükçe haritanın gösterdiği alan daralır; buna karşılık da seyir yönünden içerdiği bilgi artar. Ölçek küçüldükçe harita daha geniş alanı gösterir; ama içerdiği bilgiler de azalır. Bir haritanın ölçeği, seyir bölgesinin özelliğine ve önemine göre seçilir. Örneğin, portolonlar çokluk, 1:5000 ile 1:12500 arasında değişen harita ölçeğine sahiptir. Parça harita içinse bu oran l -.500.000 arasında değişir. Harita ölçeği, parça haritalarda haritanın orta enlemine göre verilir. Bu ölçek, harita başlığında ve örneğin: 
1Natural Scale —----------- (Lat 58° 30' N) 300.000 biçimindedir.
Büyük ölçekli haritalar liman, liman ağızları ve dar sularda yapılacak seyirlere yardımcı olmak amacıyla hazırlanırlar. Orta ölçekli haritalar çokluk, parça haritalar olup kıyı seyrinde kullanılır. Küçük
ölçekli haritalarsa açık deniz seyrinde yardımcıdır. Admiralty haritaları için kabul edilmiş standart ölçeklendirme şöyledir:
¹ Kayılık burun.
² Bank.
³ Loran-A, Loran-C. Decca gibi seyir aygıtları (cihazları) için hazırlanmış özel haritalar da. seyir haritalarıdır. Ancak, bu haritalarda markator izdüşümlü normal seyir haritasının üzerine değişik rentlerde latis (lattice) adı verilen eğriler çizilmiştir. Bu eğriler yardımıyla doğrudan konum (mevki) bulunur.

Haritada 1 milin
Harita türü Ölçek uzunluğu (Pus)
Parça harita (genel) 1:500.000 0.15
Parça harita (yerel) 1:100.000 0.73
Liman alargası 1: 50.000 1.46
Açık liman, kanal, ırmak demir yeri 1: 25.000 2.92
Liman 1: 12.500 veya 5.83 1: 10.000 7.29
Özel liman 1: 5.000 veya 12.15 1: 7.500 9.72
Bir deniz haritasında, harita ölçeğinden başka mesafe ölçeği (enlem ölçeği), boylam ölçeği, metrenin kademe çevrimi gibi ölçekler de bulunur. Mesafe (yol) ölçeği, haritada uzaklık (mesafe) ölçmek ya da belirlemek için kullanılan, derecelendirilmiş dikey çizgidir. Mesafe ölçeğine, haritanın mesafe kenarı da denir. Bir deniz haritasının kenarları aşağıda resimde gösterilmektedir. Haritalarda mesafe ölçeği enlem kenarında (haritanın düşey kenarları) verilir. Mesafe ölçeği, harita ölçeğine bağlı olarak milin (enlem dakikasının) ondalıklarını içerebileceği gibi, yalnızca mil ve katlarını da gösterebilir. Büyük ölçekli haritalarda milin ondalıkları da mesafe ölçeğinde yer alır; küçük ölçekli haritalar ise çokluk, mil ve katları (5 mil, 10 mil gibi) gösterilir. Genel haritalardaysa mesafe ölçeği çokluk derece olarak bölünmüştür1Mesafe, hiç bir zaman haritanın alt ve üst kenarından ölçülmez. Alt ve üst kenarlar, boylam kenarlarıdır. Mesafeyse, hep, haritanın-enlem kenarı da denilen-yan kenarlarından ölçülür. Admiralty haritalarında harita kenarı, harita boyutu ve mesafe ölçeği standartları D. 6697 numaralı haritada gösterilmiştir. D. 6697 Numaralı harita, "Admiralty Haritalarında Boyutların, Harita Kenarlarının, Ölçeklerin ve Derecelendirmenin Standart Şekilleri"2 başlığını taşımaktadır. Şek. 17. Deniz haritalarında mesafe kenarları. Admiralty standardında 1:50.000 ve daha küçük ölçekli bütün deniz haritaları derecelendirilmiştir. Daha büyük ölçekli harita ve portolonlar da derecelendirilmiştir. Ancak, bazı haritalarda da derecelendirme yapılmamaktadır. Derecelendirme yapılmayan haritalar şunlardır:
a) Mesafe ölçeğinde peş peşe iki enlem dakikasının (yani 2 diniz milinin) gösterilemeyeceği büyüklükteki haritalar, (örneğin, liman bölgeleri, demir yerleri gibi).
b) Harita kenarı 5 pus (12.7 cm) tan küçük olan portolonlar. Admiralty standardında, harita ölçeğine göre haritaların bulunduracağı ölçek türleri aşağıdaki tabloda gösterilmektedir:
¹ Harita ölçeğinde l mil, l enlem dakikasına eşdeğer olan uzunluktadır, l Derece de 60 mil (60 enlem dakikası) karşılığıdır.
² "Standard Patterns of Borders, Sizes and Scales for Admiralty Charts".

Enlem (Mesafe) Boylam Uzunluk Ölçeği
Harita ölçeği ölçeği ölçeği kadem metre
1:50.000-daha büyük var yok var var
1:50.000-daha küçük yok yok yok var
1:100.000-daha büyük yok yok yok var
1 Enlem dakikasından
(1 mil) dar alanları
gösteren portolon var var var var
1 Enlem dakikasından
(1 mil) dar alanları gösteren portolon yok yok var var
Kaynak: Marine Chart work And Navaids, D.A. Moore, s. 18'den düzenleme.
Bir portolonda boylam ölçeğinin bulunması:
Yeni portolonlarda hem enlem, hem de boylam ölçeği verilmektedir. Eski portolonlardaysa çokluk, yalnızca enlem ölçeği gösterilir. Bununla birlikte yalnız enlem ölçeği bulunan bir portolonda boylam ölçeği şöyle bulunur:
Portolonda 1 enlem dakikasının boyu 3 pustur. Portolonun orta enlemi (nirengi noktasının enlemi) 41°02' N olduğuna göre 1 boylam dakikasının boyunu bulunuz.
1. Hesaplama yoluyla:
1 boylam dakikası = 1 enlem dakikası x Coş orta enlem
Mid Lat 41°02' L. Cos............... 9.87756
1 enlem dakikası 3 " L........................0.47702 +
1 boylam dakikası 2.263 pus
2. Çizimle:
Mesafe ölçeğinin başından nirengi noktasının enlemine eşit bir açı çizilir. Çizilen açı koluna mesafe ölçeğinin öbür ucundan dik çıkılır, (şekilde BCR. AC doğrusu boylam dakikasının boyunu verir. Eğer dakika ondalığı (yani, gomina) da gösterilecekse her gomina çizgisinden açı koluna dik çıkılır (şekilde DE). Şek. 18. Portolonda boylam ölçeği.
1. MARKATOR HARİTALARI:
Deniz haritaları içinde vardiya kaptanının en çok haşır neşir olduğu, markator izdüşümlü
haritalardır. Kısaca markator haritaları da denir.
Markator haritasının temel elemanları paralel ve meridyendir. Paralel ve meridyen, yeryüzünde herhangi bir noktanın konumunu (mevkiini) belirlemede kullanılır. Enlem (arz) ramının temelinde paralel, boylam (tul) kavramının temelinde de meridyen elemanları yatar. Markator haritasında paralel ve meridyenler birbirine diktir. Buysa, markator izdüşümünün özelliğinden ötürüdür. Küre üzerinde, paraleller1, Ekvatora koşut küçük dairelerdir. Ekvatorla Kutup arasında sıralanırlar. Başlangıç paraleli Ekvatordur. Markator haritasında yatay doğrular olarak gösterilirler. Dolayısıyla Doğu Batı yönünde uzanırlar.
Şek. 19. Haritada ve kürede paralel ve meridyenler.
Enlem, ekvatordan ölçülür. Kürede, meridyenler2 yerin kutuplarını birleştiren yarı büyük dairelerdir. Markator haritasında ise dikey doğrular olarak gösterilirler. Başlangıç meridyeni, Greniç meridyenidir. Meridyenler, Kuzey-Güney doğrultusunu belirler. Markator haritasında rota meridyenden ölçülür. Meridyenin üst ucu Kuzeyi gösterir; alt ucu da Güneyi... Haritada meridyenlerin birbirlerine paralel sıralanışları nedeniyle, rota (kerte çizgisi) doğru şeklindedir. Buysa markator haritasında rotanın meridyenlerle aynı açıyı yapmasından ötürüdür. Markator haritası, iki nokta arasında seyri tek rotayla sürdürme olanağı verir. Bu özelliği yüzünden de seyrin temel haritasıdır. Markator haritasında, iki nokta arasındaki en kısa mesafe, bu iki noktayı birleştiren doğrudur. Markator haritası kürenin bir parçasını düzlem üzerinde belirler. Buysa elemanların küre ile markator haritasındaki durumları arasında ayrıcalıklar doğmasına yol açar. Böylesi ayrıcalıklar bir tabloda gösterilebilir.
Şek. 20. Harita üzerinde rota.
Elemanlar Kürede Markator Haritasında
Meridyenler Kutuplara doğru yakınsarlar; Birbirine koşut doğrular kutuplarda çakışırlar. biçimlendirilirler. Paraleller (enlem Eşit aralıklı küçük dairelerdir. Birbirine koşut (paralel), daireleri) meridyenlere dik doğrular biçimindedirler. Enlem değeri arttıkça aralıkları da artar. Enlem ölçeği Bütün enlemlerde sabittir. Enleme bağlı olarak aralıkları değişir. Boylam ölçeği Enlemle aralıkları değişir. Bütün enlemler için sabittir. (Ekvatorda derecenin yay olarak uzunluğu) 
¹Enlem paralelleri de denir.
² Boylam meridyenleri (meridian of longitude) de denir.

Kerte doğrusu Kerte eğrisi biçimindedir. Doğru biçimdedir.
2. MARKATOR HARİTASINDA MEVKİ KONUMLANDIRILMASI:
Enlemi ve Boylamı bilinen bir mevki, bir paralel kenar veya pergel yardımıyla çabucak Markator haritasında işaretlenebilir. Bunun tersi olarak da, verilen bir mevki kolayca harita üzerinde gösterilebilir. Örneğin, Şek. 21'de gösterilen haritada işaretlenmiş Fix 2000 mevkiinin Enlem ve Boylamını bulalım. Pergelin bir ucu mevki üzerinde, öteki ucu en yakın enlem çizgisi üzerinde olmak üzere açılarak, bu aralık bozulmadan enlem ölçeğine götürülür. Görüldüğü gibi mevkiin enlemi 15° 55' N ölçülmüştür. Boylam için de, aynı şekilde bir ucu mevkiin üzerinde bulunan pergel en yakın boylam çizgisine kadar açılarak daha sonra aşağıdaki boylam ölçeğine dayanır. Görüldüğü gibi mevkiin boylamı 73° 5.3' E ölçülmüştür. Eğer verilen bir enlem ve boylamı haritada işaretlemek istiyorsak; önce kurşun kalemle enlem ölçeğinde enlemi ve boylam ölçeğinde boylamı belirtiniz. Daha sonra paralel kenar, bir enlem ve bir boylam üzerinde çakıştırılıp, kurşun kalemle işaretli ölçümler kesişme noktasında yerleştirilir.
Şek. 21. Markator haritasında mevki konumlandırılması
5. MARKATOR HARİTASINDA MESAFE ÖLÇÜMÜ:
Boylamın bir derecelik uzunluğu Enlemden farklı olmasına rağmen, yerküre üzerinde her yerde bir derecelik Enlem (Lat) yayı 60 mil uzunluktadır. Bu sebepten Marka-. tor projeksiyonunda mesafe ölçümünde Enlem ölçeği kullanılır. Bununla beraber, Markator haritasındaki ölçeğin yayılması aynı enlemdeki mesafenin genişlemesine eşittir. Bundan dolayı, Markator haritasında mesafe (distance) ölçülürken en uygun yerdeki Enlem ölçeği kullanılmalıdır.
Şimdi Şek. 22'de gösterildiği gibi, Markator haritasında mesafe ölçümünün nasıl yapıldığını görelim. A noktası ile B noktası arası pergelin ayaklan enlem ölçeğine uygun olarak açıldıktan sonra ki şekilde bu birim l mil uzunluktadır, A ile B arasında kerte hattı üzerinde kaç birim bulunduğu ölçülür. Eğer pergel l mil açılmışsa A'dan başlanarak bir. iki, üç diye B noktasına doğru gidilir. Doğru bir ölçüm yapmak için, şekilde gösterildiği gibi ölçüm ünitesi AB hattının yaklaşık ortasına rastlayan yerden alınmalıdır. Eğer harita üzerindeki ölçek uygun ise, A ile B arası kadar bir kerede açılan pergel enlem ölçeği üzerine getirilerek ölçüm yapılabilir
Şek. 22. Markator haritasında mesafe ölçümü.

4. MARKATOR HARİTASINDA YÖN ÖLÇÜMÜ:
Bir kerte hattının yeryüzü üzerinde bütün boylamları aynı açı ile kesen doğru olduğu belirtilmişti. Kerte hattı Markator haritasında düz bir doğru halinde çizildiği anlaşılmaktadır. Bu doğrunun yönü. ölçümün yapılacağı noktadan geçen boylam ile yapıldığı açı olacaktır. Bu durumda bu açıyı çeşitli biçimlerde ölçmemiz sağlanmaktadır. Kerte hattının yönünü ölçmek için Markator haritasında uygun yerlerde Pusula gülü (Compass rose) resimlendirilmiştir. 360 derecelik ölçümler halinde gösterilen ve bölünen pusula gülü ile kerte hattının yönü kolayca ölçülebilir.
Şek. 23'de A noktasından B noktasına gitmek için çizilmiş bulunan kerte hattının yönünü ölçelim. Paralel kenar önce pusula gülünün merkezine kaydırılmak için en uygun bir yerde kerte hattı ile çakıştırılır. Bundan sonra durumu hiç bozulmadan kenarlar açılıp kapanarak pusula merkezine kaydırılır. Tam merkezden geçen kenarın gidilecek yönde pusula gülünde işaretlendiği derece okunur. Örnekteki kerte hattının yönü 240°'dir. Eğer B noktasından A noktasına gidilecek olsaydı, yönü pusula gülünün üzerinde 240 derecenin tersinde okumak gerekirdi ki, bu durumda rota 060°olurdu.
Şek. 23. Markator haritasında Yön ölçümünün yapılması.
5. SEYİR HARİTASINDAKİ BİLGİLER:
Bir deniz haritasında genellikle fener, şamandıra, sis düdüğü vb. seyir alemcileri ile su derinlikleri gibi seyre yardımcı bilgiler gösterilir. Bunlar deniz haritasının temel içeriğidir. Ancak, böylesi yardımcı __________bilgilerin ayrıntı derecesi deniz haritasının ölçeğine göre değişir. Büyük ölçekli haritalarda fener, fener şamandırası, sis düdüğü vb. ışıklı ve sesli seyir alametlerinin görünme uzaklığı, ışık türü, fener periyodu, denizden yüksekliği vb. nitelikler taranmış kanal, sığlık, ağız sığlası (bar)1, derinliği değişen kanal gibi seyir açısından dikkat gerektiren yerlerin su derinleri gerektirir. Parça haritalarda, ana fenerlerin ve sis düdüklerinin nitelikleri ve seyir bölgesinin-daha seyrek olmakla birlikte-su derinlikleri belirtilir. Ancak, böylesi haritalarda yer alan ışıklı alametlerin (yani fenerlerin)2 niteliklerinde, ölçek küçüldükçe ayrıntı kapsamı da daralır. Ayrıntı önceliğinde haritalara islenecek bilgilerin sırası şöyle olmaktadır:
1. Görünme uzaklığı (range) (kaç milden göründüğü),
2. Çakış sayısı,
3. Fener periyodu (karanlık ve aydınlık süresi),
¹Irmak ve haliç ağızlarında görülen sığlara verilen ad.
² Denizciler arasında çakar da denmektedir.

4. Fener yüksekliği (fenerin deniz düzeyinden olan dikey mesafesi).
Buradan da anlaşılmaktadır ki, parça haritalarda hemen her fenerin görünme uzaklığı verilmektedir. Oysa. harita ölçeği küçüldükçe (yani, haritanın gösterdiği alan genişledikçe) bir fenerin görünme uzaklığı verilirken, aynı fenerin örneğin, periyodu ya da yüksekliği verilmemektedir. Ölçek büyüdükçe bu ayrıntıların tümü haritaya işlenmektedir. Ana haritalarda ise su derinlikleri daha seyrek verilmekte; görünme uzaklığı 15' ve daha yüksek olan fenerler haritada gösterilmektedir. Başka bir deyişle, ana haritalarda ana fenerleri görmek olanaklıdır. Her fenere yer verilmez. Bazı deniz haritalarında derinlik ve yükseklikler ingiliz ölçü sistemine göre verilir; bazılarında da metrik sisteme göre1 İngiliz ölçü sistemine göre düzenlenmiş haritalarda derinlikler kulaç ve kadem, yüksekliklerse kadem olarak gösterilir. Admiralty haritaları ingiliz ölçü sistemine göre yapılmış haritalara örnektir. Ancak, Admiralty haritaları da, 1968'den bu yana metrik sisteme göre düzenlenmektedir. Admiralty, metrik sisteminde ilk deniz haritasını Mayıs 1968'de yayınlamıştır. Dolayısıyla 1968 yılından sonra basılan Admiralty haritalarında derinlik ve yükseklikler metrik sisteme göre gösterilmektedir.
Deniz haritalarında seyre yardımcı genel içerik bilgilerinden başka şu ayrıntılara da yer verilir.
1. Harita numarası,
2. Haritanın başlığı,
3. Baskı tarihi,
4. Basım şekli,
5. İlk bası tarihi,
6. Yeni basıysa, böylesi bası tarihi,
7. Boyutları,
8. Düzeltmeler. Harita numarası:
Haritanın katalog numarası da denir. Harita katalogunda o harita için verilmiş numarayı belirler. Admiralty haritalarında, haritanın sağ alt köşesine işlenir. Ancak, 1957'den sonra harita numarası sol üst köşede de verilmektedir.
Harita başlığı:
Denizciler arasında harita kitabesi de denmektedir. Harita başlığında çokluk şu bilgiler gösterilir:
a) Haritanın hangi denize ait olduğu, (örneğin, The Sea of Marmara - Marmara Denizi gibi)
b) Su derinliğinin birimi, (metre, kulaç ya da kadem olarak gösterilir. Örneğin, "soundings in fathoms" deyiminin, iskandilin kulaç olarak verildiğini göstermesi gibi.)
c) Haritanın sörvey tarihi,
d) Haritanın ölçeği, (örneğin, : l :50.000 gibi)
e) Haritada gösterilen bütün kerterizlerin coğrafi meridyenden ölçüldüğüne ve denizden verildiğine dair bir hatırlatma. (Örneğin, Admiralty haritalarının başlığında görülen "all bearings given on the chart refer to the true meridian and are given from sea-ward" deyimi, haritada gösterilen kerterizlerin denizden doğru alındığını ve hakiki meridyenden ölçüldüğünü belirtmektedir.)
Baskı tarihi:
Haritanın sağ üst köşesinde ve harita çizgisinin dışında gösterilen tarihtir. Rakam gruplarından ilki yılın gününü, ikincisi de yılı belirtir. Bu kodlamada yılın ayı gösterilmez. Örneğin, 12.79 tarihin: haritanın 1979 yılının 12. günü basıldığını gösterir. Aynı biçimde 258.65 tarihinde harita 1965 yılının 258. günü basıldığı anlaşılmalıdır.
1 Metrik sistemde düzenlenmiş Admiralty haritalarında derinlikler şöyle gösterilmektedir:
Derinlik Gösterilmesi
21 metreye kadar metre ve desimetre
21-31 metre metre ve yarım metre
31 m-yukarı metre

Basım sekli:
Haritanın basımının hangi yöntemle yapıldığını belirler. Bakır, çinko, taş basması, elektro type vb. gibi.
1925 Ekiminden bu yana, Admiralty haritalarının sağ alt köşesinde haritanın basım şekli gösterilir. Örneğin, (1958 cZ) haritanın önce bakıra kazındığını ve bakırdan çinkoya aktarılarak basıldığını gösterir. 1958 rakamı ise haritanın baskı tarihidir, c harfi bakırı, Z harfi de çinkoyu belirler. Haritanın basımdan sonra kuruyana kadar çekmemesi, haritanın sağlıklı işlevi için gereklidir. Şekil değiştiren harita, hata yaratır. Şekil değişiminin denebilir ki en az olduğu basım şekli çinko yöntemidir. cz, harita kalıbının bakırdan çinkoya çekildiğini gösterir. Harita kalıbı önce bakıra kazınır. Bu kalıp, daha sonra, hangi basım yöntemi uygulanacaksa ona çekilir? Taş, çinko, proses, elektro type gibi. Çinko dışındaki yöntemle basılan haritada c harfiyle birlikte p, e, s gibi harflerden biri de vardır, (p) proses, (e) elektro type, (s) taş basması olduğunu gösterir. Yeni yöntem basımlarda S ya da Z harflerinden biri bulunur, haritanın basım yönteminin simgesi olarak.
Yeni basım tarihi:
Yeni basım çokluk, haritanın gözden geçirilip yeniden düzenlenmesi işidir. Yeni bası tarihi, yayın (ilk bası) tarihinin yanında ve sağında gösterilir. Yeni bası haritalarda basım sırasında düzeltmeler de elden geçirilir. Bu nedenle, yeni bası haritalarda genellikle küçük ve büyük düzeltmeler gösterilmez. Öte yandan, harita kataloglarında genellikle haritaların en son basım tarihleri verilir. Katalogun yayınlanmasından sonra bir haritanın yeni basısı yapılmışsa böylesi basılar duyurularla denizcilere iletilir. Yeni bası tarihi örneğin, Admiralty haritalarında şöyle gösterilir: New Edition, 2nd July 1978 gibi.

Yeni bası birden çok yapılmışsa, yeni bası tarihi şöyle verilir: New Editions, 28th Jan. 1942, 25th Sept. 1954, 1st July 1976 gibi. 
İlk baskı (date of publication): Haritanın ilk basıldığı yeri ve tarihi gösterir. Haritanın alt kenarının ortasına doğru işlenir. 
İlk bası tarihi örneğin, Admiralty haritalarında şöyle belirtilir: Published at the Admiralty, 28 January 1969 gibi. Harita boyutları (chart dimensions): Haritanın en, boy ölçüleridir. Admiralty haritalarında, sağ alt köşede, küçük italik rakamlarla ve parantez içinde gösterilir. Bu haritalarda en-boy ölçüleri pus olarak verilir. Boyutlar, ölçek çizgisinin iç kenarından karşıki iç kenara olan yatay ve dikey uzaklıklardır. Örneğin, Admiralty haritasında harita boyutları şöyle verilmektedir: (38.32) gibi.
Düzeltmeler (Corrections): Bir deniz haritasında iki türlü düzeltme söz konusudur
a. Küçük düzeltme (small corrections),
b. Büyük düzeltme (large corrections).
Küçük düzeltme örneğin, Admiralty haritasında sol alt köşede yer alır. Admiralty haritalarında small corrections başlığıyla gösterilmektedir. Bazı haritalarda da small corrections yerine Notices to Mariners deyiminin kullanıldığı olur. Bu da küçük düzeltme anlamındadır. Küçük düzeltmeler çokluk, "denizcilere duyuru" lardan alınan bilgilerin haritaya işlenmesi biçimindedir. Haftalık, aylık, 3 aylık ve yıllık olarak yayınlanan denizcilere duyurularda bir haritaya işlenmesi gereken bilgi varsa, işlenir; küçük düzeltme bölümüne de yılı ve düzeltme numarası yazılır. 1979-352 gibi. Burada 1979 düzeltim yılım, 352 de denizcilere duyuru'larda yayınlanan uyarı sayısını belirler. Küçük düzeltme çokluk, elle yapılır; fener düzeltmesi, batık gemi, derinlik değişmesi, yeni derinlik işlenmesi, fener konması vb. konularda olur. Küçük düzeltme, haritada köklü değişiklik gerektirmeyen düzeltmedir.

Küçük düzeltmeler içerik olarak seyirle doğrudan ilişkili olabileceği gibi, seyir yönünden önemli olmayan ikincil önemdeki bilgileri de içerebilir. İkincil önemdeki bilgilerle örnek olarak doğal sapma değeri değişiklikleri, pusla gülü değişikliği vb. verilebilir. Bu nedenle, seyirle doğrudan ilişkili düzeltmelerle ikincil önemdeki düzeltmeler Admiralty haritalarına değişik biçimde işlenirler. Küçük düzeltmelerin haritalara işleniş biçimindeki değişiklikler karşılaştırmalı olarak aşağıda örneklendirilmiştir. Küçük Düzeltmelerin Haritalarda Gösterilişi Seyirle ilişkili Seyirle doğrudan ilişkili
küçük düzeltme olmayan küçük düzeltme  small corrections 1972-935 small corrections 1969 - 6.12
small corrections 1969 - (VI. 12) small corrections 1969 - (6.12) Büyük düzeltme, haritada köklü değişikli yapıldığında söz konusudur. Böyle düzeltmenin elle yapılabilmesi genellikle olanaksızdır. Büyük düzeltme yapıldığında ya yeni bası tarihinin altına ya da ilk basım tarihinin sağına kayıt düşülür. Örneğin, bir Admiralty haritasında büyük düzeltme şöyle işlenir: Large corrections, 12th March 1965 gibi. Büyük düzeltmeyle daha önce yapılmış tüm küçük düzeltmeler de haritaya işlenir. Dolayısıyla büyük düzeltmenin yapıldığı tarihe kadar olan - ve eski haritalarda gösterilen- küçük düzeltme numaraları da büyük düzeltme görmüş haritadan çıkarılır.
Harita yaftası (thumb-label)
Haritanın sırt (boş) yüzünde haritanın adını ve numarasını gösteren bilgi yaftasıdır. Haritanın folyodayken bulunmasında, ya da folyodaki yerine konmasında kolaylık sağlar.

6. BİR HARİTA NASIL OKUNUR?
Bir vardiya kaptanının seyrettiği bölgeyi sağlıklı tanıyabilmesi, harita yardımıyla olur. Bir seyir haritasında çok çeşitli bilgiler bulunur. Bu bilgilerse bir deniz fenerinin niteliğinden., deniz yatağının (dibinin) yapısına kadar gider... Bu kadar çeşitli bilgi ve uyanların boyutu doğrusu sınırlı olan bir kağıt parçasına aktarılabilmesi, hem de anlaşılabilirliğinin sağlanabilmesi harita dili diyebileceğimiz kısaltma ve simgelerle olur. Hemen her harita yapımcısı, harita dilini ayrı bir yardımcı harita halinde yayınlanarak haritalarını kullananlara yardımcı olur. Örneğin, Admiralty haritalarının dili (kılavuzu), 5011 sayılı yardımcı haritadır. Türk deniz haritalarının kısaltma ve simgeleri de. DS 20-H/DE kodlu kılavuzda gösterilmiştir'.

7. HARİTALAR KULLANILIRKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR:
Harita, vardiya kaptanının el ulağıdır. Ona. denizde yolunu gösterir. Ancak, vardiya kaptanı da haritanın dilinden anlamak zorundadır. Yoksa, güvenli seyir yapamaz. Vardiya kaptanı, seyir haritalarını kullanırken şunlara çok dikkat etmelidir:
1. Kullanılan haritaların kısaltma ve simgelerini belirleyen harita dilinin eksiksiz bilinmesi gerekir.
2. Seyir alanının olabildiğince büyük ölçekli haritası kullanılmalıdır. Büyük ölçekli haritayı
kullanmanın şu üstünlükleri vardır:
a. Ölçek büyüdükçe hata olasılığı da azalır.
b. Haritanın şekil değiştirmesinden ötürü doğabilecek hata daha azdır.
c. Seyir bölgesinin en ayrıntılı bilgileri haritada gösterilir.
d. Büyük ölçekli bir harita, aynı yeri gösteren daha küçük ölçekli haritaya göre daha önce düzeltilir. Buysa, haritanın sağlık derecesini etkileyeceğinden önemli bir üstünlük sayılmalıdır.
e. Konumlamada yapılacak bir yanlışlığın doğuracağı hata küçük ölçekli haritada daha büyüktür. Ölçek büyüdükçe hatanın olumsuz etkisi de o oranda azalır. Örneğin, büyük ölçekli bir haritada yapılacak bir konumlama yanlışlığının birkaç metrelik hata yaratabilmesine karşın, küçük ölçekli haritada yapılacak aynı türden bir yanlışlığın birkaç gominalık hata doğurabilmesi gibi.
3. Bir haritadan diğerine rota, mevki (konum) gibi bilgi aktarırken her iki haritada da bulunan bir ¹ Türk deniz haritalarında kullanılan simge ve kısaltmalar. Amerikan haritalarında da kullanılmaktadır. nokta (fener, burun, şamandıra, minare vb.) seçilmelidir. Bilgi diğer haritaya işlendikten sonra eski haritadaki bilgiyle karşılaştırılmalıdır (örneğin, aktarılan noktanın enlem ve boylamının her iki haritada da aynı olması gibi).
4. Rota değerlendirilirken hep gemi mevkiine yakın pusla gülü kullanılmalıdır.
5. Ölçümler ve kerterizler en yakın pusla gülünden okunmalıdır (alınmalıdır).
6. Variation değeri rotaya en yakın pusla gülünden alınmalıdır. Birden çok pusla gülü olan seyir haritalarında variation değerlerinin çokluk, birbirinden rotaya aktarılan variation değerinin seyir yönünü
etkilemesi olasıdır.
7. Rotaların üzerine yazılan karşılıkları (değerleri) sıkça kontrol edilmelidir. Böylece hem çoklu kontrol yapılmış olur; hem de olası bir yanlışlığın önü alınır.
8. Seyir haritalarında hangi ölçü sisteminin (metrik mi. ingiliz ölçü sistemi mi gibi) uygulanmış olduğuna sıkça bakılmalıdır. Özellikle Admiralty haritalarının 1968 öncesi ve sonrası basımları arasında ölçü sistemi farkı vardır. 1968 öncesi basımlar ingiliz ölçü sistemine göre düzenlenmişken, 1968 sonrası basımlı haritalar metrik sisteme göre yapılmıştır. Böylesi farklı ölçü sistemine göre düzenlenmiş haritalar gemi folyosunda bulunabilir. Her bakışın bir anımsatma olduğu unutulmamalıdır. Örneğin, bir vardiya kaptanı, "ingiliz haritasında derinlikler kulaç olarak verilir" diye, her admiralty haritasında gördüğü örneğin 10 rakamının 10 kulaç olacağını sanmamalıdır. 10 metre ile 10 kulacın hemen bir diğerinin yarısı olduğu gerçektir. Buysa, gemiyi istenmeyen sonuca sürükleyebilir.
9. İskandillerin kulaç mi, metre mi olduğuna çok dikkat edilmelidir. Birini diğeriymiş gibi almak, seyirde bazen sorun yaratmayabilir; bazen de...
10. Harita üzerinde hep yumuşak silgi ve yumuşak kalem (B, 2B serisi gibi) kullanılmalıdır. Bu haritanın ömrünü uzatmak için gereklidir. Sert silgi ve sert kalem haritayı olduğundan çabuk aşındırır.
11. Rota üzerine işlenecek gemi mevkiinin saati, mevkiin ardına yazılmalıdır; önüne değil.
12. Haritalar günü gününe düzeltilmelidir. Bu düzeltmeler, "denizcilere duyuru" (notices to mariners) yardımıyla yapılır. Duyurular, seyir bölgelerindeki değişiklikleri (gemi batması, fener konması, fener sönmesi, şamandıra atılması vb.) yansıtılır. Duyanların çokluk, gemi seyrini etkileyecek kadar önemli bilgiler içerdiği açıktır. Örneğin, bir boğazı kapattığı duyurulan ve haritaya işlenmemiş bir batık, köprü üstündekileri çok geç durumlara sokabilir. Yine. söndüğü söylenen bir ana fenerin haritasına işlenmemesi yüzünden fener arayan vardiya kaptanı, hem gemisinin nereye gittiğini belirleyemez, hem de bilmeden sönmüş bir fenere bel bağladığı için geçmeyen dakikalar yaşayabilir. Bu bakımdan, düzeltmeler gözde büyütülmemesi gereken işlemlerdir. Haritayı güncelleştirir. Zamanında yapılması vardiya güvenliğini de yükseltir.
13. Harita kullanıldıktan sonra yazılı, çizili biçimde bırakılmamalıdır. İlk fırsatta gereksiz yazıntılar silinmeli; harita yeniden kullanılır duruma sokulmalıdır.
14. Haritalarda gösterilmiş olan kerterizlerin denizden mi, fenerden mi verildiğine dikkat ediniz. Bu konuda değişik ülkeler değişik ölçüt uygulamaktadırlar. Değeri haritada verilen kerterizleri (örneğin, kurtarma kerterizi gibi) kimi ülkeler fenerden denize doğru ölçülürken, diğerleri de denizden fenere  doğru ölçmektedirler? Bu durum çokluk, harita başlıklarında belirtilmektedir. Bununla birlikte, kerterizlerin gösterilişine ilişkin uygulama ülkelere göre şöyledir:
Ülke Kerteriz Nereden verildiği
Büyük Britanya hakiki ve magnetik denizden
Fransa hakiki denizden
Batı Almanya hakiki denizden
Avusturya hakiki denizden
A.B.D. hakiki denizden
İtalya hakiki denizden
İspanya hakiki denizden
Portekiz hakiki denizden
İsveç hakiki denizden
Norveç hakiki denizden
Rusya hakiki denizden
Türkiye hakiki denizden
Brezilya magnetik fenerden
Kaynak: Brown's Practical Pocket - book for Merchant Seamen, J. McKerrell. s. 263/264.
15. Kullanılan haritayla ilişkili seyir kitapları da - gereğinde başvurulmak üzere-haritanın yanında bulundurulmalıdır. Bunun ayrıntı yönünden yararları açıktır. Örneğin, bir haritada fener periyoduyla ilgili
ayrıntılı bilgi verilmez. Oysa, böylesi bilgi haritayla ilişkili fener kitabında (list of lights) yeterince vardır. Aynı biçimde, şamandıralama konusunda da dünya denizlerinde bir örnek uygulama yoktur. Ülkelerin benimsedikleri yerel şamadıralama düzenlemeleri üzerinde harita bilgilerine bakılarak sağlıklı bir yorum yapabilme olanaksızdır. Oysa, yerel şamandıralama düzenlemeleri seyir kılavuzlarının haritayı
içeren cildinde verilmektedir. 
16. Harita üzerinde mesafe hep mesafe kenarından alınır. Ölçme, mesafe kenarının rast gele bir yerinden değil, mesafesi ölçülecek yerin hizasından yapılır.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yorum Gönder